Elektrostymulacja w rehabilitacji i fizjoterapii – jak wykorzystać EMS i TENS w pracy z pacjentem?

Na czym polega elektrostymulacja?

W elektrostymulacji impulsy elektryczne przekazywane są przez elektrody umieszczone na skórze. W zależności od zastosowanej metody mogą pobudzać nerwy ruchowe i prowadzić do skurczu mięśnia albo oddziaływać przede wszystkim na włókna czuciowe, wpływając na odczuwanie bólu.

Właśnie dlatego pojęcia EMS i TENS nie powinny być używane zamiennie.

EMS i TENS – czym się różnią?

EMS/NMES (Electrical Muscle Stimulation / Neuromuscular Electrical Stimulation) wykorzystuje się przede wszystkim wtedy, gdy celem jest wywołanie kontrolowanego skurczu mięśnia. Impuls pobudza nerwy ruchowe, dzięki czemu mięsień może wykonywać pracę również wtedy, gdy jego dobrowolna aktywacja jest ograniczona.

TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) jest metodą wykorzystywaną przede wszystkim do modulowania bólu. Pobudzane są głównie włókna czuciowe, a celem nie jest wykonywanie intensywnej pracy mięśniowej.

Badania pokazują, że TENS może zmniejszać natężenie bólu podczas lub bezpośrednio po zastosowaniu terapii, ale nie powinien być przedstawiany jako metoda usuwająca przyczynę każdej dolegliwości bólowej.

Istnieje również FES – funkcjonalna elektrostymulacja, stosowana m.in. w specjalistycznej rehabilitacji neurologicznej, w której stymulacja jest synchronizowana z konkretną funkcją ruchową. Jest to jednak osobny obszar terapii wymagający właściwej kwalifikacji pacjenta i odpowiedniego sprzętu.

Jak wykorzystać EMS w rehabilitacji?

Z punktu widzenia fizjoterapeuty najważniejsze pytanie nie brzmi: „jaki program EMS wybrać?”, ale:

Jaki efekt chcę uzyskać u konkretnego pacjenta?

Dopiero później należy dobrać formę stymulacji.

1. Aktywacja osłabionego mięśnia

Po urazie, operacji lub okresie unieruchomienia pacjent może mieć trudność z uzyskaniem odpowiedniej aktywacji mięśnia.

Przykładem jest mięsień czworogłowy uda po zabiegach w obrębie stawu kolanowego. W takiej sytuacji NMES może stanowić uzupełnienie ćwiczeń, pomagając uzyskać silniejszy skurcz i zwiększyć ilość pracy wykonywanej przez mięsień.

W metaanalizie badań dotyczących rehabilitacji po operacji ACL dołączenie NMES do standardowej fizjoterapii wiązało się z większą poprawą siły mięśnia czworogłowego niż sama standardowa rehabilitacja.

Elektrostymulacja nie zastępuje jednak stopniowego powrotu do ruchu, obciążenia i ćwiczeń funkcjonalnych.

2. Odbudowa siły po unieruchomieniu

Kolejnym zastosowaniem może być okres, w którym pacjent odzyskuje możliwość aktywnego treningu po kontuzji lub unieruchomieniu.

EMS można wtedy włączyć do:

• ćwiczeń izometrycznych,
• prostych ćwiczeń aktywnych,
• ćwiczeń siłowych,
• stopniowego powrotu do obciążania kończyny.

Wraz z poprawą funkcji rola stymulacji może się zmieniać od pomocy w uzyskaniu wyraźnego skurczu do dodatkowego bodźca podczas bardziej zaawansowanej pracy.

3. Połączenie EMS z ruchem

Elektrostymulacja nie musi być wykonywana wyłącznie w pozycji leżącej.

W odpowiednio dobranej fazie rehabilitacji można synchronizować skurcz wywołany przez EMS z dobrowolnym napięciem mięśnia oraz wykonywanym ruchem.

Przykładowo pacjent może wykonywać ćwiczenie podczas fazy stymulacji i odpoczywać w przerwie pomiędzy impulsami. Pozwala to włączyć elektrostymulację w aktywną rehabilitację zamiast traktować ją jako całkowicie bierny zabieg.

W bardziej zaawansowanej pracy warto wykorzystać ją np. podczas ćwiczeń stabilizacyjnych, przysiadu, wejścia na podwyższenie czy innych zadań dobranych do aktualnego etapu rehabilitacji.

Elektrostymulacja w rehabilitacji sportowej

U sportowca elektrostymulacja może pełnić różne role zależnie od etapu powrotu do treningu.

Na początku rehabilitacji priorytetem może być ograniczenie utraty siły i poprawa aktywacji mięśnia. Później EMS może zostać połączony z ćwiczeniami siłowymi i funkcjonalnymi.

Po powrocie do pełnego treningu można z kolei wykorzystywać inne programy ukierunkowane na pracę mięśniową lub regenerację, jeśli są przewidziane przez producenta danego urządzenia.

Najważniejsze jest zachowanie właściwej kolejności:

najpierw cel rehabilitacji, następnie ćwiczenie, a dopiero później dobór elektrostymulacji.

Nie odwrotnie.

TENS w pracy z pacjentem bólowym

Elektrostymulator może mieć również zupełnie inne zastosowanie.

Jeżeli głównym problemem jest ból, fizjoterapeuta może rozważyć wykorzystanie programu TENS jako jednego z elementów postępowania.

Zmniejszenie bólu może stworzyć pacjentowi lepsze warunki do wykonania ćwiczeń czy zwiększenia aktywności. Nie oznacza jednak, że TENS powinien zastąpić diagnostykę i leczenie przyczyny dolegliwości.

To szczególnie ważne w pracy fizjoterapeutycznej: zmniejszenie bólu jest narzędziem umożliwiającym dalszą pracę, a nie zawsze jej końcowym celem.

Jak włączyć elektrostymulację do terapii krok po kroku?

Krok 1. Określ cel

Zastanów się, czy celem jest:

• zmniejszenie bólu,
• uzyskanie lepszej aktywacji mięśnia,
• odbudowa siły,
• zwiększenie tolerancji wysiłku,
• czy wsparcie późniejszego powrotu do sportu.

Krok 2. Wyklucz przeciwwskazania

Przed zastosowaniem elektrostymulacji należy zebrać wywiad, sprawdzić stan skóry i uwzględnić przeciwwskazania oraz środki ostrożności znajdujące się w instrukcji konkretnego urządzenia.

Krok 3. Dobierz odpowiedni rodzaj stymulacji

Do pracy mięśniowej stosuje się EMS/NMES.

Jeżeli głównym celem jest modulacja bólu – zwykle właściwszym rozwiązaniem będzie TENS.

Program powinien odpowiadać konkretnemu celowi, a nie być wybierany jedynie na podstawie nazwy czy intensywności odczuwanej przez pacjenta.

Krok 4. Prawidłowo rozmieść elektrody

Umiejscowienie elektrod wpływa na jakość uzyskanego skurczu oraz komfort pacjenta.

W przypadku EMS elektrody należy rozmieszczać zgodnie z instrukcją urządzenia i anatomią stymulowanego mięśnia. Celem powinien być możliwie efektywny i komfortowy skurcz bez niepotrzebnego zwiększania intensywności.

Krok 5. Połącz stymulację z aktywnością pacjenta

Jeżeli stan pacjenta na to pozwala, warto stopniowo przechodzić od biernego skurczu do świadomego napięcia mięśnia, a następnie do wykonywania ruchu w czasie fazy stymulacji.

Krok 6. Oceniaj efekt

Elektrostymulacja powinna mieć mierzalny cel.

Może nim być np. poprawa jakości skurczu, zwiększenie siły, poprawa wykonania konkretnego ćwiczenia lub łatwiejszy powrót do aktywności.

Jeżeli wybrana forma stymulacji nie przybliża pacjenta do celu funkcjonalnego, należy ponownie ocenić zasadność jej stosowania.

Czy większa intensywność EMS oznacza lepszy efekt?

Nie należy kierować się zasadą „im mocniej, tym lepiej”.

W programach wywołujących skurcz potrzebny jest odpowiednio wyraźny bodziec, ale jego poziom musi pozostawać zgodny z przeznaczeniem programu, tolerancją użytkownika i instrukcją urządzenia.

Właśnie tutaj pomocne są rozwiązania stosowane w bardziej zaawansowanych urządzeniach Compex.

Compex SP 6.0 posiada 30 programów z kategorii m.in. trening, regeneracja/masaż, terapia bólu i rehabilitacja oraz technologie MI-Scan i MI-Range.

Compex SP 8.0 posiada 40 programów i rozszerzony pakiet MI-Technology obejmujący MI-Scan, MI-Autorange, MI-TENS oraz MI-Action. Funkcja MI-Action pozwala m.in. łączyć wyzwolenie stymulacji z aktywnym skurczem, co daje dodatkowe możliwości podczas pracy ruchowej.

W artykule warto podlinkować tutaj Compex SP 6.0, Compex SP 8.0, kategorię elektrostymulatorów Compex oraz atlas ćwiczeń z Compex.

Elektrostymulacja – przeciwwskazania i bezpieczeństwo

Elektrostymulacja jest metodą wymagającą prawidłowej kwalifikacji oraz stosowania urządzenia zgodnie z jego instrukcją.

Szczególną uwagę należy zachować między innymi w przypadku wszczepionych urządzeń elektronicznych, padaczki, ciąży oraz zmian skórnych lub innych problemów występujących w miejscu aplikacji. Zakres przeciwwskazań i środków ostrożności może różnić się w zależności od urządzenia i rodzaju programu.

Compex wskazuje m.in. rozrusznik serca i padaczkę jako przeciwwskazania do użytkowania swoich stymulatorów oraz określa dodatkowe ograniczenia dotyczące miejsc aplikacji. Przed rozpoczęciem pracy należy więc zawsze zapoznać się z aktualną instrukcją używania konkretnego modelu.

Nie należy umieszczać elektrod w miejscach niewskazanych przez producenta ani stosować urządzenia w sposób niezgodny z jego przeznaczeniem.

Najczęstsze błędy w pracy z elektrostymulacją

Jednym z największych błędów jest traktowanie EMS jako zamiennika aktywnej rehabilitacji.

Kolejne to zbyt szybkie zwiększanie intensywności, nieprawidłowe rozmieszczenie elektrod, wybieranie programu bez określenia celu terapii oraz wykonywanie kolejnych sesji bez sprawdzania, czy rzeczywiście poprawiają funkcję pacjenta.

Elektrostymulator powinien być narzędziem w procesie rehabilitacji, a nie procesem rehabilitacji samym w sobie.

Elektrostymulacja w fizjoterapii – podsumowanie

Elektrostymulacja daje fizjoterapeucie dodatkowe możliwości pracy zarówno z osobą wracającą do sprawności po urazie, jak i ze sportowcem odbudowującym siłę czy pacjentem z dolegliwościami bólowymi.

Kluczem jest jednak odpowiedni dobór metody.

EMS/NMES może wspierać aktywację i pracę mięśni. TENS może być stosowany jako element postępowania przeciwbólowego. W bardziej specjalistycznych zastosowaniach wykorzystuje się również FES.

Najlepsze efekty uzyskuje się wtedy, gdy elektrostymulacja nie funkcjonuje jako odizolowany zabieg, ale jest świadomie połączona z ćwiczeniami i kolejnymi etapami rehabilitacji.

FAQ – elektrostymulacja w rehabilitacji i fizjoterapii

Czy elektrostymulacja pomaga w rehabilitacji?

Elektrostymulacja może być jednym z elementów programu rehabilitacji. EMS/NMES wykorzystuje się m.in. w pracy nad aktywacją i siłą mięśni, natomiast TENS stosowany jest przede wszystkim jako metoda wspomagająca postępowanie przeciwbólowe. Elektrostymulacja nie powinna zastępować odpowiednio dobranych ćwiczeń i pozostałych elementów rehabilitacji.

Czym różni się EMS od TENS?

EMS/NMES pobudza nerwy ruchowe i prowadzi do skurczu mięśnia, dlatego wykorzystywany jest przede wszystkim w pracy mięśniowej. TENS działa głównie poprzez pobudzanie włókien czuciowych i stosowany jest przede wszystkim w celu modulowania bólu.

Czy EMS można stosować po operacji?

Elektrostymulacja nerwowo-mięśniowa jest wykorzystywana w niektórych programach rehabilitacji pooperacyjnej, np. podczas odbudowy funkcji mięśnia czworogłowego uda po zabiegach w obrębie kolana. Moment rozpoczęcia terapii oraz jej intensywność powinny być dostosowane do stanu pacjenta i zaleceń zespołu prowadzącego.

Czy elektrostymulacja pomaga odbudować mięśnie po unieruchomieniu?

EMS może wspierać aktywację i pracę osłabionych mięśni. Powinna jednak stanowić część szerszego procesu obejmującego stopniowy powrót do ruchu, ćwiczeń i odpowiedniego obciążania tkanek.

Czy można łączyć EMS z ćwiczeniami?

Tak. Jeżeli stan osoby ćwiczącej oraz wybrany program na to pozwalają, stymulację można synchronizować z dobrowolnym napięciem mięśnia lub wykonywanym ruchem. Dzięki temu EMS może zostać włączony w aktywną pracę zamiast funkcjonować wyłącznie jako zabieg wykonywany w spoczynku.

Jak często można wykonywać elektrostymulację?

Częstotliwość zależy od rodzaju programu, celu stymulacji, intensywności oraz indywidualnej tolerancji. Inaczej planuje się programy wywołujące intensywne skurcze mięśni, a inaczej TENS. Należy przestrzegać zaleceń znajdujących się w instrukcji konkretnego urządzenia.

Czy elektrostymulacja boli?

Prawidłowo dobrana elektrostymulacja nie powinna powodować ostrego bólu. EMS może wywoływać silne napięcie mięśnia, natomiast podczas TENS zwykle odczuwane jest mrowienie. Intensywność należy zwiększać stopniowo i dostosować do rodzaju programu oraz tolerancji użytkownika.

Gdzie przykleić elektrody podczas EMS?

Rozmieszczenie elektrod zależy od stymulowanej grupy mięśniowej i rodzaju programu. Przy pracy mięśniowej znaczenie ma m.in. prawidłowe zlokalizowanie punktu motorycznego. Należy korzystać ze schematów rozmieszczenia elektrod przygotowanych dla konkretnego urządzenia.

Jaki elektrostymulator wybrać do regularnej pracy?

Warto zwrócić uwagę na dostępne programy EMS i TENS, liczbę niezależnych kanałów, sposób podłączenia elektrod oraz funkcje pomagające dostosować stymulację. W ofercie FitCast bardziej rozbudowanymi, bezprzewodowymi urządzeniami są między innymi Compex SP 6.0 i SP 8.0.